(مروری بر دلایل بالا رفتن قیمت جهانی نفت)
به نام خدا
این روزها شاهد آن هستیم که قیمت نفت و طلا مسابقه پایاپایی را در افزایش قیمت با یکدیگر آغاز نموده اند.این روزها بر خلاف انتظار هر دو شاخص به سوی بالا در حرکتند . اما در ورای تمام این رویدادها چه دلایلی نهفته است که باعث آن شده است تا در بازار جهانی مهمترین عضو سبد انرژی جهانی اینگونه با نوسان مواجه شود؟
از سوی کارشناسان بازار جهانی نفت دلایل و نظرات فراوانی در توجیه این شرایط مطرح می شود که شاید بحث و بررسی کوتاه در زمینه برخی از این نظرات خالی از لطف نباشد. البته باید قبل از هر چیز این اصل را پذیرفت که بازار جهانی نفت بازاری بسیار پیچیده با عوامل تاثیر گذار فراوان می باشد که هر گونه تحلیل و تفسیر بدون توجه به این مجموعه و روابط موجود میان این عوامل پیشاپیش هر اظهار نظری را از حیث انتفاع ساقط می کند.
بالارفتن مصرف و لغزش در عرضه :
تردیدی نیست که با پایان بحران جنوب شرق آسیا و از سوی دیگر رشد اقتصادی سر سام آور چین تقاضا برای نفت افزایش یافته است . اما در سوی دیگر و در بخش عرضه شرایط به گونه متفاوت است. ایران درگیر پرونده هسته ای خود است امااز سوی دیگر فداکارانه با بالاترین ظرفیت خود اما حتی کمتر از سهمیه خود در اپک در حال تولید است . عراق بعد ار سقوط صدام هیچگاه نتوانسته است به ظرفیتی تولیدی حتی برابر با زمان حکومت صدام حسین برسد. این در حالی است که خطوط لوله این کشور هم روزی نیست که با حملهها تروریستی مواجه نشوند و جریان نفت این کشور به ساحل مدیترانه قطع نشود. عربستان اگر چه ظرفیتهای نفتی خود را بهبود داده است اما هیچگاه نتوانسته و نخواهد توانست مخازن نفتی خود را از مناطق شیعه نشین خارج کند. از سوی دیگر کارگران صنعت نفت نیجریه به عنوان بزرگترین تولید کننده طلای سیاه در قاره سیاه هر از گاهی بر طبل اعتصاب می کوبند. از سوی دیگر روسیه هیچگاه نتوانسته است تا نقطه ضعف اساسی خود یعنی فرسودگی صنایع نفتی خود را ترمیم کند. نروژ نیز گرچه با تمام توان تولید می کند اما تنها مانده است. اکتشافات آمریکا در آلاسکا آنگونه که باید و شاید به نیازها پاسخ نداده است.انگلیس بیش از هر زمانی به تولید خارج و واردات متکی شده است . مورالس رئیس جمهور بولیوی نیز بعد از سالها صنعت نفت این کشور را ملی کرد تا شرایط جدیدی را برای شرکای عمدتا اسپانیولی خود تعریف کند. در ونزوئلا هم هوگو چاوز نشان داده است که خوب می تواند از سلاح در دست خود یعنی حجم بالای صادرات به آمریکادر برابر این کشور بهره ببرد.
دلایل روانی :
اما مشکلات حاکم بر بازار نفت تنها جنبه فنی و تکنولوژیک ندارند. ترس از واکنش ایران و شیعیان منطقه در صورت هر گونه برخورد قهر آمیز با این کشور بازار را می آزارد . 60 درصد تولید اپک از تنگه هرمزی می گذرد که کارشکنی در آن برای ایران بسیار سهل الوصول است . شرایط سیاسی حاکم بر خاور میانه نیز مزید بر علت شده است. ترس از حمله القائده و هم پیمانانش به تاسیسات نفتی منطقه نیز همیشه بر بازار سایه افکنده است. همچنین بنا به دلایل گوناگون تولید کنندگان در دو دهه گذشته آنگونه که باید و شاید در میادین نفتی خود سرمایه گذاری نکرده اند که البته یکی از دلایل اصلی آن را باید خصت غرب در انتقال سرمایه و تکنولوژی دانست.
مشکلاتی از جنس دیگر :
اما در دنیای مصرف کنندگان هم همه چیز بر وفق مراد نیست و مشکلات تنها در سمت تولید خلاصه نمی شود. فرمول بنزین سبز در آمریکا تمامی پالایشگاهها و فرایند های حاکم برآنها را در این کشور با مشکل مواجه ساخته است و از سوی دیگر آب هوای خوب و تابستان گرم امسال شهروندان آمریکایی را به فکر مسارفت خواهد انداخت که این خود به تنهایی به معنی افزایش مصرف بنزین می باشد. رشد اقتصادی جهان دوران خوبی را تجربه می کند و این به معنی تقاضای بالا برای نفت است.
نباید این نکته را نادیده گرفت که افزایش فعلی در بهای نفت تاثیر متناقضی را بر اقتصاد کشورهای توسعه یافته داشته است . از یک سو قیمت سوخت و فراورده های نفتی افزایش یافته و به مصرف کنندگان جزء فشار وارد آورده است، اما از سوی دیگر کشور های چند ملیتی نفتی را که عمدتا غربی می باشند را با در آمد رویایی قریب بر 350 ملیارد دلار مواجه کرده است . بدین نترتیب این درآمدهای باد آورده مسئولان غربی را که اکثر آنها از سهامداران و یا وابستگان همین شرکتهای غربی هستند را جز در زمان اعاده حیثیت و مانور های تبلیغاتی دارای انگیزه زیادی برای اعمال فشار و کاهش در بهای نفت نمی گرداند . عدم مراجعه این کشورها به ذخایر استراتژیک خود در حالی که در مقاطعی با شرایط آرامتر از حال حاضر بازار را به استفاده از این ابزار تهدید کرده اند تامل براگیز می باشد.
همچنین اگر چه در طی سالها قیمت جهانی نفت بنا به دلایل گوناگون پایین نگاه داشته شده است اما اگر توجه ای هر چند کوتاه بر دلایل و شرایط قیمت پذیری یک کالا داشته باشیم متوجه خواهیم شد که شرایط فعلی برای بیرون ریختن تمامی فشار های اعمال شده در سالیان متمادی از سوی مصرف کنندگان بر تولید کنندگان ضعیف مناسب می باشد. در زمانی که کشور ها بیش از هر زمانی بر حفظ منافع ملی خود تاکید دارند و فشار بازار بر تعادل شکننده موجود وارد می شود.
بدین ترتیب باید پذیرفت که بازار جهانی نفت یکی از آشفته ترین دوران فعالیت خود را تجربه می کند. البته این دوره از معدود مقاطع زمانی نیز می باشد که فشار های سیاسی و حکومتی نیز قادر نخواهد بود تاثیر چندانی بر بازار وارد کند. اینبار مجموعه بزرگی از عوامل دست در دست هم داده اند تا بازر نفت پر تلاطم ترین دوران خود را تجربه کند.
تردید نیست راهبرد اعمال فشار از خارج در این مقطع به هیچ وجه مفید فایده نخواهد بود . زیرا به دلیل تکثر عوامل بحران انتخاب راه حلهای مقطعی و موردی نمی تواند نتیجه مناسبی عاید مصرف کنندگان بنماید. امروز بازار به عنوان سریعترین و بهترین راه حل احتیاج به آرامش دارد. راهبردی که باید از سوی همه طرفهای ذینفع به گونه ای فعال دنبال شود. حاکم شدن آرامش بر جریان برخورد با پرونده هسته ای ایران ، مذاکره و مفاهمه به جای مواجهه با کشور هایی چون لیبی و ونزوئلا و از سوی دیگر تلاش در مهار بحران امنیتی در عراق می تواند به عنوان راه حلهای کوتاه مدت و به عنوان نوعی مسکن مطرح شوند . همچنین کنترل رشد اقتصادی در چین به میزان 2 تا 3 درصد در سال و بهینه سازی پالایشگاههای آمریکا برای تولید بیشتر بنزین سبز هم می تواند راهگشا باشد.
در میان مدت توجه به سرمایه گذاری در تمام زمینه ها امری حیاتی است. هنوز هم میادین نفتی بسیاری در گوشه کنار جهان هستند که مورد اکتشاف قرار گرفته اند اما به دلایل گوناگون مورد بهره وری قرار نمی گیرند. بهینه سازی مصرف انرژی هم در همه جا باید مورد توجه قرار گیرد. ظرفیت پالایشی جهان نیز متناسب با نیاز ها و استانداردهای رو به پیشرفت کنونی باید توسعه یابد.
و در نهایت در بلند مدت تمامی ابزار و تلاشها و منابع باید به سوی کشف و توسعه و بهره گیری از انرژی های نو و پاکتر بسیج شود . آدمی باید بداند که همیشه برای مصرف ، نفت ندارد و حتی اگر هم داشته باشد با یک ظرفیت و تحمل زیست محیطی محدود ازسوی اکوسیستم حاکم بر کره زمین روبروست . باید پذیرفت سوار شدن شیک ترین اتومبیلها بر روی زمینی که امکان نفس کشیدن بر روی آن وجود ندارد هیچ ارزشی ندارد.
