مدیریت ایرانی

    به نام خدا

   هنگامی که موضوع بهره وری در عرصه جامعه مطرح می شود سطوح  عملیاتی گوناگونی برای پیاده سازی آن تعریف می شود. در یک تقسیم بندی ساده سطوح گوناگون بهره وری عبارتند از:

·          بهره وری در سطح فردی

·          بهره وری در سطح خانواده

·          بهره وری در سطح کارخانه

·          بهره وری در سطح صنعت

·          بهره وری در سطح جامعه

  البته دانشمندان موارد دیگری را نیز ممکن است به این مجموعه اضافه کنند اما آنچه در تمامی الگوها به صورت مشترک مطرح می شود همان است که در بالا به آن اشاره شد.

  به طور کلی امروزه فعالان برنامه ریزی در عرصه سیاسی و اقتصادی در جوامع گوناگون در پذیرفتن واقعیتهایی چون نیاز رو به تزاید جوامع بشری به مواد اولیه و از سوی دیگر ذخیره و عرضه محدود این مواد ر سطح جهانی و همچنین  از سوی دیگر طرح شعار های رفاه محور در سطح جوامع به خصوص کشور های در حال توسعه و و لزوم جامع عمل پوشانیدن به این در وعده ها اتفاق نظر دارند.

  همچنین امروزه از سوی بسیاری از نهادهای بین المللی بر روی راهبرد  استفاده هر چه بهتر از منابع موجود به جای ایجاد منابع جدید به عنوان پایه و اساس تولید بیشتر و با کیفیت تر و به نبال آن سود و درآمد بیشتر که طبیعتا کاهش میزان فقر در جوامع گوناگون را به دنبال خواهد داشت تاکید فراوانی می شود.

  پس یاد آوری اهمیت بهره وری و جوانب آن در دنیای امروز حال باید به این نکته نیز توجه داشت که چنین راهبردی در سطوح گوناگون علمی رشد و نفوذ فراوانی داشته است و نتیجه آن نیز در پیشرفت و توسعه روز افزون جوامعی که این روشها بهره برداری کرده اند مشهود است.

  اما واقیت اینجاست که بدون رواج فرهنگ و دانش بهره وری آن هم از نوع کاربردی آن در سطح جامعه نباید انتظار معجزه خاصی داشت. اگر بار دیگر به بحث سطوح بهره وری که در ابتدا به آن اشاره شد متوجه خواهیم شد که با تصور این سطوح به مثابه یک هرم  ترویج و پیشرفت فرهنگ و دانش بهره وری در سطوح پایین زمینه مناسبی را جهت موفقیت برنامه های ارائه شده در سطوح کلان فراهم خواهد آورد.

به نام خدا

خواستگاه بهره وری:

زمان تقریبی آغاز رویکرد فراگیر در سطح بین الملل به مقوله بهره وری [1] را می توان پس از پایان جنگ جهانی دوم دانست . روند رو به توسعه و گسترش دانش و اندیشه بهره وری را در عرصه بین الملل می توان به حداقل سه رده گوناگون تقسیم کرد.

1.       شکل گیری دانش بهره وری

2.       رشد و توسعه دانش بهره وری

3.       مطرح شدن افقهای جدید در این حوزه

 به طور کلی در دوره اول می توان موارد و دلایل زیر را از جمله موارد موثر در زمینه توجه بیشتر به مقوله بهره وری دانست:

1.       آغاز دوباره رشد اقتصاد جهانی

2.       پایان جنگ جهانی دوم و شروع به حرکت اقتصاد های جنگ زده ای چون آلمان و فرانسه و ژاپن

3.       نیاز روز افزون صنایع گوناگون به مواد اولیه و نهاده های تولید و از سوی دیگر محدود بودن عرضه عوامل

4.       التیام زخمهای حاصل از جنگ در اکثر کشور ها و بیداری اقتصادی

5.       رشد جمعیت در سراسر جهان و بالا رفتن سطح زندگی و در آمدها که بالطبع نیازهاو افزایش تقاضای بیشتری را به دنبال داشت.

  می توان اینگونه قلمداد کرد که متن و منشا شکل گیری نگرش بهره ورانه به مقوله تولید  در ایالات متحده آمریکا روی داده است . البته پیش از این نیز دانشمندان و نظریه پردازان بزرگی چون آدام اسمیت [2] به بهروری مناسب از عوامل تولید اما نه دقیقا با واژه  بهره وری  اشاره کرده است .البته این ادعا نمی تواند بیانگر این موضوع باشد که تفکر و اندیشه بهره ورانه پیش از این در هیچ نقطه دیگر دنیا  وجود نداشته است. با مراجعه ای گذرا به متون تاریخی و مذهبی می توان روایات و نقل قولهای فراوانی را از بزرگان مذهبی در زمینه استفاده صحیح از منابع گوناگون مطرح شده است. حتی در قرآن مجید و بسیاری از آموزه های دینی اسلام و ادیان دیگر نیز در آیات  و روایات گوناگونی در زمینه مذمت اسراف یا به بیان بهتر استفاده صحیح از منابع  موجود چون خوردن ، آشامیدن ، و یا حتی در موارد دیگر طرح شده است. این واقعیت یعنی توجه همیشگی بشریت به فرهنگ بهره وری از آنجا نشات        می گیرد که عدم تناسب عرضه با تقاضا همیشه و همه حال در طول تاریخ وجود داشته است.  اما به طور کلی شکل گیری سیستماتیک دانش بهره وری را در ایالات متحده و از سوی دیگر رشد و توسعه اندیشه بهره وری در کشور ژاپن می توان قلمداد کرد.

  اما اگر قصد داشته باشیم با اتکا بر تقسیم بندیهای صورت گرفته در ابتدای مطلب  مسیر را ادامه دهیم به طور کلی در دوره اول با پیاده سازی طرحهای ایالات متحده برای بازسازی آلمان و ژاپن و از سوی دیگر سفر های دانشمندانی چون دکتر دمینگ به ژاپن و شرکت در کنفرانسهایی به محوریت موضوع بهره وری و در نهایت طرح مدل مدیریت کیفیت فراگیری با نام خودش[3] بهره وری از مدل ساده و ابتدایی ستاده ÷ نهاده( از راست به چپ) که بر اصل راهبردی تولید بیشتر با منابع فعلی تاکید داشت ، خارج شده و به حوزه های جدیدی و یا بر اساس تقسیم بندیهای ما به دوره دوم وارد گردید: بدین ترتیب می توان دلایل و ویژگی های اصلی آغاز این دوره از نگرش به بهره وری را در موارد زیر جستجو کرد:

1.       رقابتی شدن هر چه بیشتر بازارها

2.        طرح مسائل جدید در حوزه بهره وری

3.        ورود کشور های گوناگون به حوزه تولید و بدین ترتیب سوق یافتن تولید کنندگان از تولید انبوه صرف به تولید انبوه با کیفیت

  با گذشت زمان  بازار های انحصاری آمریکایی با خطوط تولید انبوه که اقدام به تولید کالاها به تعداد زیاد و قیمت پایین در یک بازار انحصاری می نمودند، از سوی شرکتهای نو پا اما هدفمند ژاپنی به چالش کشیده شدند. همایشها و سمینارهای دهه پنجاه و شصت میلادی و میل و علاقه ذاتی    ژاپنی ها به پیشرفت باعث آن گردید تا سیاستهای گسترش دانش بهره وری در این کشور خیلی زود به عنوان فرهنگ و رفتار غالب در صنایع ژاپن تبدیل گردد. این در حالی بود که ژاپنی ها در فرایند صنعتی شدن هیچگاه فرهنگ بومی خود را نادیده نگرفتند و همواره به یک الگوی توسعه پایدار بر پایه و اساس فرهنگ بومی خود تاکید می کردند و بدین سان در ادامه حتی توانستند با الهام گیری از برخی از   آموزه های دینی و اجتماعی خود مدلهای بهبود مستمری چون کایزن[4] را ابداع و به جای جای جهان گسترش دهند.

 به عنوان نمونه، راهبرد بهره ورانه ماشین سازی تویوتا (TOYOTA  ) و به طور کلی اتومبیل سازان ژاپنی در مصرف پایین سوخت باعث ورود خودروسازهای ژاپنی در بازار ایالات متحده آمریکا گردید. بحران نفتی اوایل دهه هفتاد هم یکی از بهترین فرصتها را برای تبدیل شدن این مزیت نسبی به بالفعل را فراهم آورد و خودروهای کم مصرف ژاپنی را کماکان در بازار پر رقابت آمریکا تثبیت کرد تا جایی که حتی در سالهای اخیر تولید کنندگان ژاپنی توانسته اند به عنوان یک رقیب استراتژیک برای شرکتهایی چون فورد   (  ford ) و جنرال موتورز ( GM ) در آمریکا مطرح شوند.

  البته مثال عملکرد صنعت خود روسازی ژاپن تنها یکی از موارد بی شمار در مزیت نسبی و مطلق حاصل از به کار گیری مدلهای بهره وری در سازمانهای ژاپنی و در ادامه نقش این سیاستها در مطرح شدن صنایع ژاپن به عنوان صنایع پیشرو می باشد. شاید همین موارد و سیاستهایی از این دست را بتوان عامل برون رفت موفقیت آمیز ژاپن از بحران نفتی اوایل دهه هفتاد میلادی دانست . با موفقیت روز افزون شرکتهای ژاپنی ، آمریکاییها که خود به واسطه دمینگ علم بهره وری را به ژاپن هدیه کرده بودند، به عوامل موفقیت شرکتهای ژاپنی توجه بیشتری کردند .و اینگونه بود که به صورت بی سابقه ای شرکتهای آمریکایی به سبک مدیریت ژاپنی روی آوردند. اما میزان موفقیت آمریکاییها در شبیه سازی و اجرای این مدلها در کشور خود برای ما و دیگر کشور های در حال توسعه درسهای آموزنده ای به دنبال دارد.

  بخش سوم در دگردیسی دانش بهره وری را می توان دوران حکومت مقتدرانه بهره وری و مدلهای جامع و فراگیر بهره وری بر ذهن مدیران و عملکرد شرکتها دانست. در  این دوره  از بهره وری به عنوان یکی از پایه ها و زیر بناهای توسعه در سیاستها و برنامه های کلان عنوان می شود و از حاشیه به متن می آید. طرفداران نقش اصلی ارقام بالای تولیدهای ناخالص ملی در اقتصادهای مطرح جهان عامل    بهره وری را ابزاری مناسب در هم افزایی سیاستهای خود یافتند. بدین ترتیب که توانستند بدون دغدغه جهت تامین  منابع جدید که به واسطه تحولات سیاسی و اجتماعی گسترده در سطح جهان  با چالشهای جدیدی مواجهه شده بود ، با به کارگیری سیاستهای بهره ورانه و به جای افزایش لجام گسیخته عرضه منابع هدف خود یعنی افزایش تولید را جامع عمل بپوشانند.. از سوی بهره وری راه خود را از نگرش صرف به تولید ف به دیگر بخشهای سازمان از جمله منابع اولیه ، نیروی انسانی ، تکنولوژی و بازار یابی و حتی رشته های دیگر فعالیتهای اقتصادی چون خدمات هم گشود.

 از دلایل اصلی در این تغییر نگرش را می توان در دلایل زیر جستجو کرد[5]:

1.       توجه بیشتر به منابع بلند مدت به جای کوتاه مدت

2.       توجه بیشتر به بازار های داخلی تا خارجی

3.       تمرکز بر نگرش و اقدامات استراتژیک به جای نگرش عملیاتی و محدود

4.       توجه بیشتر به رضایت مشتریان

5.       توجه بیشتر به مدیریت جامع بهره وری تا تاکید صرف به بهبود کیفیت

  بهره وری ابزاری است که امروزه به  آن به عنوان سلاحی قدرتمند و نه تنها به عنوان روشی برای افزایش تولید نگریسته می شود . امروزه در سراسر جهان کارشناسان اعتقاد دارند که  بهره وری بهترین وسیله است برای دستیابی به اهداف از پیش تعیین شده و این گونه است که در 15 ساله اخیر افزایش بهره وری در جهان 45 برابر شده است. باید توجه داشت که در برنامه چهارم توسعه ایران اینگونه برنامه ریزی شده است که 30درصد از رشد اقتصادی در طی سالهای اجرای برنامه به واسطه افزایش بهره وری صورت گیرد.

سلام

ما اينجا سه تا واژه داريم

اثربخشي[1]

كارايي[2]

بهره وري[3]

  اگر فرض كنيم كه در ميان يك واحد توليدي  مواد لبني و يك سهميه 200000 ليتري شير خام در سال در اختيار داريم . شما به عنوان مدير عامل اين واحد توليدي و از ابتداي دوره به مدت يك سال انتخاب مي شويد. اكنون شما با وجود مواد اوليه و سرمايه و نيروي انساني و يك بازار مصرف در پيش روي ماموريت توليد مواد لبني گوناگون را جهت ارائه به بازار با حداكثر سود بر عهده داريد. تا اينجاي كار مسئله اي نيست تا اينكه شما مجبور مي شويد برنامه توليد يكساله  كارخانه را تهيه و به واحدهاي گوناگون ارجاع دهيد . در اين مرحله خلاقيتها و توانايي شما به عنوان يك مدير مورد نياز است. شما مي دانيد كه تهيه شير پاستوريزه  چه از لحاظ فرايند و چه هزينه توليد اولين انتخاب بوده و از سوي ديگر اين محصول بازار مصرف بزرگ و تقريبا ثابتي دارد. از سوي ديگر اختصاص تمام مواد اوليه موجود به توليد شير پاستوريزه با توجه به زير ساختهاي موجود براي مواد لبني ديگر چندان عقلاني به نظر نمي رسد. پس شما تصميم مي گيريد كه اقدام به توليد محصولات ديگر نماييد . اما در اين مرحله نيز يك سوال اساسي جلب توجه مي كند و آن هم اينكه از هر كدام به چه ميزان . عقلاني ترين و بهترين راه مراجعه به نمودارها و ارقام فروش انواع گوناگون محصولات شركت و یا حتی شرکتهای مشابه در دوره هاي پيشين است كه اين وظيفه را شما بايد به عهده واحد بازاريابي شركت بگذاريد. مطمئنا داشتن يك سبد توليد با سهم يكسان اما سود آوري و رشد فروش پايينتر نسبت به يك سبد توليد با سهمهاي توليد متفاوت و ميانگين سود آوري و رشد فروش بالاتر مزيت چنداني ندارد . پس شما بايد سهم از توليد هر محصول را با توجه به گزارشات واصله از واحد بازاريابي برنامه ريزي كنيد. شايد اختصاص بخشي از سهم توليد شير پاستوريزه به توليد پنير پيتزا گرچه زمان فرايند توليد بالاتري را شامل خواهد شد اما به نفوذ و سهم خواهي شركت در بازار رو به رشد اين محصول كمك شاياني كند .اما از سوي ديگر حذف بخشي از سهميه سال گذشته توليد ماستهاي پر چرب به علت عدم استقبال از آن و اختصاص سهميه آن به پنير پيتزا باعث سود آوري بيشتر شركت شود.

  كمي به عقب باز مي گرديم . تا پيش از اين شير مورد نياز شركت از واحدهاي دامداري شهرهاي اطراف توسط اتومبيلهاي كوچك حمل شير به كارخانه منتقل   مي شده است . اما اكنون شما با افزايش توليد در اين واحدها مواجه شده ايد . در اين راه مسائل و مشكلات فراواني از جمله مسائل بهداشتي در محموله شير هاي تحويلي ، سردرگمي واحد تحويل و اشتباهات و كندي در پرداخت بهاي شيرها به توليد كنندگان روي داده است. شايد بهتر باشد شركت اقدام به فروش اين ماشينهاي كوچك فروش شير نموده و با منطقه بندي شهر هاي تحت پوشش و ايجاد ايستگاههايي  جهت جمع آوري شير مناطق گوناگون بر اساس پارامتر فاصله مناطق گوناگون از واحد هاي توليدي تا ايستگاهها و از سوي ديگر ايستگاهها تا كارخانه مشكلات ياد شده در بالا را حل نمايد. از سوي ديگر اين ايستگاهها مي توانند توانايي تعيين بار ميكروبي شير . نگهداري در مدتي طولاني تر و حتي واحدي مالي جهت پرداخت بهاي شير را داشته باشند و از سوي ديگر شيرهاي جمع آوري شده با تانكرهاي بزرگ تر به كارخانه حل شوند. اين عمليات به عنوان يك طرح سر مايه گذاري جديد مطرح بوده و نيازمند تصويب هيئت مديره و معاونت مالي شركت است.

  در زمانهايي كه شركت با افزايش توليد مواجه است مي توان با ارائه طرحهاي اضافه كار به كاركنان فعلي از استخدام نيروهاي فعلي چشم پوشي كرد و يا با يك روند بازخريد و بازنشستگي تدريجي نيروهاي پير تر به مكانيزه كردن برخي از بخشهاي موجود پرداخت كه اين امر مطمئنا به كاهش هزينه هاي توليد و افزايش كيفيت مي انجامد . واحدي تخصصي زير نظر مدير عامل مي تواند با همكاري شركتهاي خارجي اقدام به بررسي و ارائه پيشنهاد براي اصلاح فرايندهاي توليد با هدف تطبيق با استانداردهاي روز و كسب گواهينامه هاي استاندارد نمايد. مدير عامل مي تواند با توجه بيشتر به بخش منابع انساني شركت به ايجاد انگيزش و اجراي برنامه هاي بهبود «كيفيت زندگي كاري»[4] اقدام نمايد و در نهايت شركت را با ارائه محصولات جديد و به روز با توجه با ذائقه جامعه به واحدي پيشرو در صنعتي تحت فعاليت تبديل نمايد.

   اكنون فكر كنم زمان آن باشد كه به بررسي واژگاني كه در ابتدا آمد و مناسبت آن با فعاليتهاي روي داده در شركت بالا ، بپردازيم .

    به طور كلي كارايي را مقايسه ميزان خروجيها با توجه به ميزان ورودي يا ميزان داده نسبت به ستاده با توجه به اهداف تعريف شده براي سيستم مي نامند.

  اثر بخشي را استفاده صحيح از منابع به گونه اي كه هم به عملكرد عالي سازمان و هم به سطح مطلوب رضايت خاطر سازمان منجر شود.

  بهره وري را نيز استفاده هر چه بهتر از منابع موجود جهت توليد فعلي يا بيشتر تعريف مي كنند.

  بهره وري و كارايي با يكديگر ارتباطي بسيار نزديك دارند به گونه اي كه مي توان ادعا كرد كه كارايي و بهره وري لازم و ملزوم يكديگرند و موفقيت يكي فاعل يا مفعول موفقيت ديگري است. تبديل تمامي شير ورودي كارخانه به محصولي درجه يك و متنوع نشان از كارايي بالاي كارخانه مورد نظر ما دارد. در چنين كارخانه اي فرايندها با كمترين میزان توقف جريان دارند و چون گلوگاهها به خوبي شناسا يي شده اند و مشكلات احتمالي در آنها به ميزان زيادي پيش بيني شده است  و چون راه حلها هم از قبل آماده اند ،مقابله با مشكلات هم ساده است.از سوي ديگر با كمترين ميزان مصرف انرژي و اتلاف مواد اوليه و نيروي كار بيشترين ميزان كارايي حاصل مي شود . پيشنهاد مكانيزه كردن خط توليد يا طرح ساماندهي جمع آوري شير در قالب طرحهايي با هدف افزايش بهره وري تعريف مي شود.

 اما اثر بخشي در رده بالاتري از لحاظ جامعيت نسبت به كارايي و بهره وري قرار دارد.

در اثر بخشي به جاي يك ديدگاه توليد گراي صرف در كنار توليد به پارامترهاي ديگري چون وضعيت نيروي انساني كارخانه ، كيفيت و حسن شهرت و جايگاه محصولات كارخانه در بازار ، نو آوري و مطرح بودن به عنوان يك شركت پيشرو يا دنباله رو از لحاظ نو آوري و  استانداردهاي كسب شده از سوي شركت ؛ توجه مي شود.  . ديدگاه يك مدير اثر بخش يك ديدگاه همه جانبه و كلان است .

  اثر بخشي مولفه و ويژگي اصلي سازمانهاي پيشرو امروزي است كه اتفاقا از اركان اصلي آن هم كارايي و بهره وري هستند. در واقع موفقيت واقعي مدير در گرو اثر بخشي وي براي كسب هدف و كارايي عملكرد است.[5]

اكنون سوال اساسي من اين است كه به واقع ميزان اثر بخشي و كارايي در اقتصاد ايران به چه ميزان است. كشور ما در زمينه شاخصهاي بهره وري  و اثر بخشی در سطح جهان در چه جايگاهي قرار دارد. آيا ما قادريم برنامه چهارم توسعه كشور را مبني بر افزايش توليد ناخالص ملي با افزايش ميزان       بهره وري به 30درصد منابع فعلي دست يابيم. آيا اقتصاد به شدت دستوری و بوروكراسي دولتي نه چندان پاسخگوي حاكم در كشور ، علاقمند و قادر به طراحي و پذيرش الگوهاي كاراتر و بهره ورانه تر در استفاده از منابع موجود مي باشد. اينها و دهها سوال مرتبط ديگر جزء دغدغه هاي متخصصان و نخبگان  ايراني و در رده هاي بعدی من به عنوان يك دانشجوي مديريت كه هميشه در صفحات آغازين هر كتابهاي تخصصي رشته ام ابتدا با تعريف اين دو واژه بر خورد كرده ام ، مي باشد.