مدیریت ایرانی

                                                            بر نامه ریزی بحران

  زلزله ویرانگر پاکستان بار دیگر ناتوانی بشریت را در پیش بینی حوادث غیر مترقبه و از سوی دیگر عدم آمادگی بسیاری از کشورها جهت مقابله با چنین رویدادهایی را به منحصه ظهور رساند. شاید روی دادی چنین ناگهانی در ذهن پرویز مشرف زمانی که در حدود یک ماه پیش در سازمان ملل متحد مشغول دیدار های جنجالی خود با سران برخی کشور ها بود ، هم نمی گنجید . اما ماهیت حادثه های ناگهانی همیشه و در همه حال همین  همان صفت و ویژگی ناگهانی بودن آن است. تجربه پاکستان که کشورها به چه میزان به چالشهای طبیعی که کشورهایشان را تهدید می کند کم توجه هستند و جالب آنجاست که این کم توجهی نقطه ضعفی است که در دو دهه اخیر چه در ممالک پیشرفته و چه ممالک کمتر توسعه یافته به سادگی و بدون استثناء به چشم خورده است. برای نمونه می توان به رویداد زلزله در ایران ، تسونامی در جنوب شرق آسیا و یا طوفان کاترینا در شرق آمریکا اشاره کرد. واقعیتی که در ورای تمام این حوادث و تبعات آن نهفته است این موضوع است که بشریت در زمانی چنین صدمات مهلکی از اینگونه حوادث را پذیرا می شود که از لحاظ پیشرفت تکنولوژیکی در بالاترین سطح ممکن نسبت به تمامی دوران در تاریخ حیات خود قرار دارد.

 در کشور ما نیز به نظر می رسد که هم اکنون دیگر حادثه خیزی پهنه سرزمینی ایران تقریبا بر هیچ ایرانی پوشیده نباشد . اما اینکه ما ایرانیان به چه میزان در برابر رخداد حوادث گوناگون آمادگی داریم سوالی  همراه با پاسخی مبهم است که جواب آن تنها در پس رخداد هر حادثه در کشور مشخص می شود. کسب تجربه از چنین حوادث داخلی و همچنین رخدادهای مشابه در گوشه و کنار جهان مطمئنا به برنامه ریزی بهتر جهت برخورد با چنین رویداد هایی کمک شایانی خواهد کرد.

حوادث[1] ناگهانی:

  البته در قوانین و دستور العملهای کشوری متولی به نام ستاد حوادث غیر مترقبه که بعدا جهت پاس داشتن زبان فارسی به ستاد حوادث پیش بینی نشده تغییر نام یافت ، پیش بینی شده است که مسئولیت ساماندهی امکانات را در زمان رخداد های ناگهانی در بدنه دولت در هر منطقه به عهده دارد. خواستگاه این ستاد در وزارت کشور و در استانهای گوناگون در استانداریها و در شهرستانها در فرمانداریها قرار دارد و همانگونه که از نام آن پیداست ماهیتی ستادی دارد. این ستاد مسئولیت هماهنگی امکانات موجود اعم از سازمانها ، انواع کمکها، تجهیزات، درخواست کمکهای خارجی و گزارش دهی به مقامات را بر عهده دارد. البته واقعیت آن است که نوع عملکرد و هماهنگیهای موجود در این ستاد با واقعیتهای موجود و نیازها و استاندارد های مورد نیاز موجود فاصله زیادی دارد.

چگونگی برخورد به حوادث:

عوامل فراوانی در نحوه برخورد متولی با حادثه تاثیر گذارند که در زیر به بررسی آنها  خواهیم پرداخت :

نگاه به حادثه :

  اساسا نگاه به هر مشکل تاثیر فراوانی در چگونگی حل آن دارد . برگزیدن واژه پیش بینی نشده خود نشان از یک اشتباه استراتژیک دارد. بنا با اعتراف مسئولان و کارشناسان از حدود 40 رویداد طبیعی شناخته شده در جهان 32 نوع آن در ایران امکان وقوع دارد. پس رویدادی که امکان وقوع آن وجود دارد را نمی توان حادثه ای پیش بینی نشده به حساب آورد بلکه تنها زمان رخداد این رویداد های عمدتا طبیعی است که بر دولتها نا شناخته است. پس رویدادی که امکان وقوع آن وجود دارد نحوه برخورد با آن نیز قابل پیش بینی است و تنها شاید آن هم در برخی حوادث زمان حادثه است که قابل پیش بینی نباشد.

برنامه ریزی برای برخورد :

 اساسا تجربه نشان داده است که هر گونه آمادگی قبلی کارایی را در زمان برخورد با هر چالشی ارتقاء می بخشد. بزرگترین مشکل در زمان هر حادثه ناهماهنگی و تداخل در انجام کار ها در زمان حادثه  و به دنبال آن اتلاف زمان است که در حوادث گوناگون اهمیت فراوانی دارد . پس بر همین اساس شبیه سازی[2] حادثه و پیش بینی راه حل برای مسائل احتمالی از اهمیت فراوانی برخوردار است.

با شبیه سازی رویداد و ریز کردن آن به حوادث بعدی و رخداد های گوناگون نیازمندیها و امکانات مورد نیاز و راه حلها و حتی مشکلات بعدی به نحو بهتری قابل مشاهده اند. برای مثال از زلزله به عنوان یک حادثه ناگهانی یاد می شود . اما خود رویداد زلزله به مسائل و مشکلات فراوانی قابل تقسیم است که به طور مستقیم یا غیر مستقیم با زمان وقوع ارتباط پیدا می کنند. خود حادثه زلزله تکانهای شدید زمین است که    پدیده ای طبیعی مانند بارندگی یا آتشفشان یا برف به حساب می آید اما زمانی که همین پدیده طبعی در جامعه انسانی رخ می دهد به یک حادثه تبدیل می شود. از سوی دیگر خود رخداد زلزله چیزی جز تکان زمین نیست اما خرابی خانه ها و ریزش کوه و حوادث جانبی آن است که برای انسان تهدید به حساب  می آید . تخریب منازل در زمان حادثه یک مشکل ، زیر آوار ماندن انسانها یک مشکل ، آسیب دیدن تاسیسات زیر بنایی یک مشکل ، مردن انسانها یک مشکل ، تبعات روانی حادثه یک مشکل و تبعات اجتماعی و نا امنی نیز خود یک مشکل است . اما اگر با کمی دقت به آنها و نحوه رویداد آنها بنگریم مشاهده می کنیم که تمام این حوادث، حوادثی کاملا آشنا و برای آدمی و حتی با امکانات موجود قابل پیشگیری می باشند. و بدین ترتیب بهانه غیر قابل پیش بینی بودن زمان زلزله نمی تواند توجیهی مناسب برای رخ دادن تبعات منفی آن باشد. واقعیت آن است که بشریت شاید هیچگاه نتواند جلوی وقوع رویدادی چون زلزله را گرفته و یا حتی زمان آن را پیش بینی کند اما هم اکنون نیز    می تواند با راهکارهایی مناسب جلوی تبعات نا میمون هر حادثه نا گهانی بر آمده از آن را بگیرد.

برنامه ریزی :

پیش از این به لزوم وجود برنامه ریزی در زمان برخورد با هر حادثه اشاره کردیم . اما اکنون قصد داریم تا به نوع و کارکرد چنین بر نامه هایی بپردازیم:

اساسا برنامه های مواجهه با حادثه به سه بخش اساسی تقسیم می شوند:

اول : برنامهای قبل از بروز رویداد.

دوم: برنا مه های زمان وقوع رویداد.

سوم: برنا مه های پس از وقوع رویداد.

اگر بخواهیم نوع و طبقه بندی هر کدام از برنامه های فوق الذکر را با توجه به تعاریف موجود[3] بررسی کنیم می توان گفت که برنامه های نوع اول در رده برنا مه های راهبردی و میان مدت و بر نامه های نوع دوم در رده برنا مه ای عملیاتی و ضربتی و بر نامه های نوع سوم در قالب میان مدت و راهبردی می گنجند.

برای مثال در رویداد زلزله برنامه های آموزشی قبل از زلزله ، برنامه های مربوط به مقاوم سازی ، بررسی مشکلات و نیازها و رفع نقاط ضعف و ایجاد هماهنگی ها قابل ذکرند. از سوی دیگر در زمان رویداد و زمان بروز حادثه برنامه های امداد و نجات مصدومان و دفن اجساد و ایجاد امکان اسکان موقت و برقراری نظم و رفع سریع   کمبود ها و مقابله با نا امنی و بیماریهای شایع از جمله برنامه های زمان حادثه به حساب می آیند. و در نهایت پس از حادثه و با تثبیت اوضاع بر نامه های حمایت روانی و اجتماعی و بازسازی خرابیها و بررسی عملکرد ها و رفع نقاط ضعف در زمره بر نامهای رده سوم به حساب می آیند.

اجرای برنامه :

  بر کسی پوشیده نیست که پارامترهای متعددی در موفقیت یک برنامه تاثیر گذارند که فقدان یا نبود هر کدام تاثیر زیادی در موفقیت بر نامه مورد نظر دارد. از آن جمله  می توان به موارد زیر اشاره کرد.

نحوه برنامه ریزی:

  برنامه باید حمایت شده و جامع و علمی و مبتنی بر تجربیات گذشته و یافته های جدید باشد. مطمئنا تیم کارشناسی که تا به حال تنها از طریق رسانه ها شاهد حوادث بوده است قادر به تنظیم بر نا مه هایی مناسب با واقعیتها و کار بردی در هیچکدام از زمینه ها و رده های سه گانه نخواهد بود. از سوی دیگر بر نامه های تنظیمی پس از تصویب باید به عنوان راهکار اصلی از سوی همه مراجع ذیربط در دستور کار قرار گیرند.برنامه های تنظیمی باید به راحتی قابل اجرا بوده و از کمترین میزان بوروکراسی برخوردار باشند. با توجه به اصل خودداری از پیچیدگی باید وظایف تمامی بخشها تا حد امکان کاملا تعریف شده باشد. از سوی دیگر تلفیقی از تمرکز و تفویض اختیار به صورت مناسب باید مد نظر قرار گیرد و همچنین ضمن توجه به عدم تمرکز حیطه وظایف مسئولان گوناگون باید کاملا تشخص و تعریف شده باشد. یکی از مهمترین مسائل شناسایی گلوگاههای هر برنامه و بررسی گزینه های جایگزین برای بخشهای گوناگون است تا در زمان اجرا کمترین میزان اختلال به وجود آید.

نحوه اجرا :

 نحوه اجرای هر برنامه مهمترین عامل در نیل به اهداف است. بهترین برنامه ها اگر خوب اجرا نشوند گاها حتی به عنوان یک تهدید قلمداد می شوند. حمایت از برنامه تنظیمی از سوی مسئولان ذیربط اصلی انکار ناپذیر است و تعهد تمامی بخشهای برنامه به اجرای وظایف محوله گزینه ای کلیدی است که با تاثیر دهی هر چه بیشتر مجریان در زمان برنامه ریزی و از سوی دیگر توجیهه مناسب مجریان و بر گزاری     مانورهای گوناگون امکان پذیر است.

ماهیت بر نا مه ها :

  بر نامه های برخورد با حوادث علاوه بر شباهتها از ویژگیهایی خاص خود نیز نسبت به سایر برنا مه ها در حوزه های گونا گون بر خوردارند که جا دارد در زیر اشا ره ای کوتاه به آنها بنماییم.

  نوع اینگونه بر نامه ریزیها علاوه بر پیروی از چارچوبهای از پیش تعیین شده وابستگی زیادی نیز به مکان اجرای آن می تواند داشته باشد. برای مثال آوار برداری در زمان زلزله در تمامی حوادث نیاز به امکانات دارد . اما نوع این امکانات در مناطق گوناگون متفاوت است . برای مثال در شهر های جنوبی ایران و به خصوص روستاهای این مناطق به دلیل وجود خانه هایی با منشان خشتی و استفاده از مصالح بومی نیاز به لودر و بیل مکانیکی را اجتناب ناپذیر می سازد اما از سوی دیگر در شهر های بزرگی چون تهران به دلیل ماهیت ساختمانها و یک پارچگی آنها نیاز به چرثقلیهای فوق سنگین اجتناب ناپذیر است. یا در مثالی دیگر زمانی که زلزله ای در مناطق کوهستانی ایران روی می دهد ریزش کوه و مسدود شدن جاده ها حادثه ای قابل       پیش بینی و نیاز به باز گشایی آنها با وسایل سنگین و از سوی دیگرنیاز به هلی کوپتر جهت دسترسی سریع به مناطق صعب العبور ضروری به نظر می رسد . این در حالیست که ما در مناطق جنوبی کشور نیازی به بازگشایی جا ده ها در اکثر موارد نمی بینیم.

  از سوی دیگر باید به این نکته توجه داشت که بر نا مه های مقابله با حوادث به شدت انسان محور و جامعه محور می باشند و حذف تاثیرات انسانی و اجتماعی مناطق حادثه دیده بر بر نا مه های تنظیمی غیر ممکن است. از سوی دیگر انعطاف پذیری این گونه برنا مه با توجه به بروز بر خی حوادث پیش بینی نشده در زمان اجرا نیز واقعیتی مهم است که وجود میران قدرتمند و کاردان در این مواقع بسیار راهگشاست.

نتیجه :

شناخت دقیق حادثه و بررسی جوانب آن از سوی افراد آگاه و بر نامه ریزی مناسب و به دنبال آن اجرای مناسب آن و توجه به جنبه های گو ناگون حادثه می تواند تاثیر به سزایی در کاهش مشکلات در زمان بروز حوادث جانبی رویداد های طبیعی داشته باشد. تاثیر فراوان بروز رویداد های طبعی در زمانه بروز حوادث طبیعی لزوم توجه به   برنامه ریزی مناسب و علمی را در زمان بروز حوادث گوناگون یاد اوری می کند.